Czy pracodawca może sprawdzić trzeźwość pracownika? Jeszcze kilka lat temu taka kontrola budziła spore wątpliwości prawne. Dziś przepisy są już znacznie bardziej precyzyjne. Od 2023 roku w Kodeksie pracy pojawiły się konkretne regulacje, które umożliwiają badanie alkomatem w pracy także profilaktycznie i wyrywkowo. Jednak uprawnienia pracodawcy to jedno – drugie to ochrona prywatności pracownika i respektowanie jego praw. Jak znaleźć złoty środek?
Badanie alkomatem w pracy – to warto wiedzieć:
- Badanie trzeźwości w pracy przed 2023 rokiem
- Badanie alkomatem w pracy – nowe przepisy
- Czy pracodawca ma prawo sprawdzić pracownika alkomatem?
- Badanie alkomatem w pracy przez policję
- Kogo dotyczy sprawdzanie trzeźwości w pracy?
- Dlaczego prewencyjne badanie trzeźwości w pracy jest takie ważne?
- Badanie alkomatem w pracy: podsumowanie
Badanie trzeźwości w pracy przed 2023 rokiem
Przed 2023 rokiem badanie alkomatem w pracy było źródłem wielu wątpliwości interpretacyjnych i praktycznych problemów. Choć zgodnie z Ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi pracodawca nie miał prawa dopuścić do pracy osoby podejrzanej o bycie pod wpływem alkoholu, to w rzeczywistości bardzo trudno było to podejrzenie potwierdzić. Pracodawcy nie mieli bowiem prawnych narzędzi do samodzielnego przeprowadzenia badania alkomatem.
Zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami, kontrola trzeźwości w pracy mogła zostać wykonana jedynie za zgodą pracownika albo przez uprawnione organy, takie jak policja. W praktyce pracodawca nie mógł przeprowadzić prewencyjnych lub wyrywkowych testów, nawet jeśli istniały uzasadnione podejrzenia co do stanu podwładnego. Dopiero interwencja odpowiednich służb mogła rozstrzygnąć, czy pracownik rzeczywiście znajduje się pod wpływem alkoholu.
Badanie trzeźwości pracownika a trudne położenie pracodawców
Powyższe ograniczenia powodowały, że pracodawcy często znajdowali się w trudnym położeniu – z jednej strony mieli obowiązek dbać o bezpieczeństwo w miejscu pracy, z drugiej nie dysponowali realnymi środkami do egzekwowania tego obowiązku. Dopiero zmiany wprowadzone w 2023 roku przyniosły przełom i umożliwiły skuteczne działanie w tym zakresie.
Badanie alkomatem w pracy – nowe przepisy
21 lutego 2023 roku weszła w życie nowelizacja Kodeksu pracy (Dz.U. z 2023 r. poz. 240), która po raz pierwszy wprowadziła jasne i szczegółowe zasady dotyczące kontroli trzeźwości pracowników oraz sprawdzania obecności środków działających podobnie do alkoholu, potocznie określanych jako narkotyki. Nowe przepisy dały pracodawcom konkretne narzędzia do dbania o bezpieczeństwo i porządek w miejscu pracy – zgodnie z prawem i przy jednoczesnym poszanowaniu praw pracowników.
Kodeks pracy – badanie trzeźwości pracownika
Art. 221c . § 1 wskazuje:
Jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mienia, pracodawca może wprowadzić kontrolę trzeźwości pracowników.
Sprawdzanie trzeźwości w pracy – dwie ścieżki kontroli:
Nowelizacja wyróżnia dwie sytuacje, w których możliwe jest przeprowadzenie badania trzeźwości:
- W przypadku uzasadnionego podejrzenia – jeśli pracownik stawił się do pracy w stanie wskazującym na spożycie alkoholu (np. chwiejny chód, bełkotliwa mowa, wyczuwalna woń alkoholu), pracodawca może wezwać policję, która przeprowadzi badanie pracownika alkomatem. Dotyczy to wszystkich pracowników – niezależnie od stanowiska czy rodzaju umowy.
- W ramach prewencji – pracodawca może samodzielnie przeprowadzić wyrywkowe badanie alkomatem w pracy dla określonych grup pracowników, jeśli zostało to określone w regulaminie pracy lub obwieszczeniu. Taka kontrola może być przeprowadzona nawet wtedy, gdy nie ma żadnych oznak, że pracownik jest pod wpływem.
Kontrola pracownika na obecność narkotyków
Analogiczne zasady obowiązują przy kontrolach na obecność środków działających podobnie do alkoholu, jak np. amfetamina, kokaina, benzodiazepiny czy THC (tetrahydrokannabinol). Ich pełen wykaz został opublikowany w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 16 lutego 2023 r.
Kontrola trzeźwości pracowników: nowe definicje stanu po użyciu alkoholu i nietrzeźwości
Ustawodawca doprecyzował również, kiedy mamy do czynienia z tzw. “stanem po użyciu alkoholu”, a kiedy z “nietrzeźwością”.
- Stan po użyciu alkoholu: od 0,2‰ do 0,5‰ alkoholu we krwi albo od 0,1 mg do 0,25 mg alkoholu w 1 dm³ wydychanego powietrza;
- Stan nietrzeźwości: powyżej 0,5‰ we krwi albo powyżej 0,25 mg alkoholu w 1 dm³ wydychanego powietrza.
W każdym z tych przypadków pracodawca ma obowiązek nie dopuścić pracownika do pracy. Co istotne, nowelizacja wprowadza bezpośredni zakaz dopuszczania do pracy osób nietrzeźwych lub będących pod wpływem środków odurzających.
Czy pracodawca ma prawo sprawdzić pracownika alkomatem?
Od 2023 roku pracodawca ma prawo przeprowadzić samodzielne badanie alkomatem w pracy, ale tylko wobec pracowników, których praca wiąże się z potencjalnym zagrożeniem dla życia, zdrowia lub mienia. Kontrola może być zarówno prewencyjna, jak i reaktywna, czyli przeprowadzana nawet wtedy, gdy pracownik wykazuje oznaki nietrzeźwości.
Co zrobić, by sprawdzanie alkomatem w pracy było legalne?
Warunkiem legalności kontroli jest wcześniejsze wprowadzenie jej zasad w akcie wewnątrzzakładowym np. w regulaminie pracy. Dokument ten powinien określać m.in. grupy objęte kontrolą, częstotliwość i moment przeprowadzania badania (np. przed rozpoczęciem pracy lub w jej trakcie). Pracownicy muszą zostać poinformowani o wprowadzeniu kontroli z co najmniej 2-tygodniowym wyprzedzeniem.
Badanie może dotyczyć wyłącznie wydychanego powietrza i musi być przeprowadzone alkomatem z aktualnym certyfikatem. Jeśli wynik testu nie wskazuje na obecność alkoholu, pracownik jest dopuszczany do pracy, a wynik nie jest nigdzie przechowywany. W przypadku wykrycia nietrzeźwości – wynik trafia do akt osobowych, a pracownik nie zostaje dopuszczony do wykonywania obowiązków.
Badanie alkomatem w pracy przez policję
Na wniosek pracodawcy lub pracownika może zostać wezwana policja, która przeprowadza dodatkowe badanie – alkomatem lub krwi (w wyjątkowych przypadkach). Jeśli wynik wskaże trzeźwość, okres odsunięcia od pracy traktowany jest jako usprawiedliwiona nieobecność z prawem do wynagrodzenia. Gdy jednak badanie potwierdzi nietrzeźwość, pracodawca może zakwalifikować ten czas jako nieobecność usprawiedliwioną lub nie, a także nałożyć karę porządkową albo nawet rozwiązać umowę dyscyplinarnie.
Czy możliwa jest odmowa badania alkomatem w pracy?
Pracownik może odmówić badania alkomatem przeprowadzanego przez pracodawcę. Jednak taka odmowa nie chroni przed konsekwencjami. W przypadku braku zgody, pracodawca ma prawo:
- nie dopuścić pracownika do pracy ze względu na uzasadnione podejrzenie nietrzeźwości;
- wezwać policję, która może przeprowadzić badanie trzeźwości alkomatem, lub (jeśli zajdą przesłanki) badanie krwi.
Warto dodać, że sama odmowa badania alkomatem w pracy może zostać potraktowana jako naruszenie obowiązków pracowniczych, zwłaszcza jeśli pracownik wykonuje obowiązki w warunkach podwyższonego ryzyka. W takiej sytuacji pracodawca ma prawo zastosować środki dyscyplinarne, a nawet rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia.
Kogo dotyczy sprawdzanie trzeźwości w pracy?
Badanie trzeźwości pracowników nie dotyczy wyłącznie osób zatrudnionych na umowę o pracę. Pracodawcy mają prawo przeprowadzać badania także wobec osób wykonujących obowiązki na podstawie umów cywilnoprawnych, takich jak umowa zlecenie, czy umowa o dzieło, a także wobec współpracowników świadczących usługi w ramach działalności gospodarczej (B2B).
Kontrola trzeźwości – praca zdalna
W przypadku pracy zdalnej kontrola trzeźwości co do zasady nie ma zastosowania, ponieważ taki tryb pracy nie wiąże się zwykle z istotnym zagrożeniem dla życia, zdrowia ani mienia. Zdalna praca wykonywana jest za pomocą urządzeń teleinformatycznych, co minimalizuje ryzyko wystąpienia niebezpiecznych sytuacji.
Przepisy nie wykluczają jednak całkowicie możliwości objęcia pracownika zdalnego kontrolą trzeźwości. Jeśli charakter pracy zdalnej wiązałby się z potencjalnym ryzykiem (np. obsługa systemów mających wpływa na bezpieczeństwo infrastruktury lub danych), a pracodawca uzna to za zasadne i ureguluje wewnętrznie, pracownicy zdalni mogą zostać objęci kontrolą. Ostateczna decyzja należy do pracodawcy, który określa, kto podlega kontroli i na jakich zasadach ma być przeprowadzana.
Dlaczego prewencyjne badanie trzeźwości w pracy jest takie ważne?
Prewencyjna kontrola trzeźwości to jedno z najskuteczniejszych narzędzi zapewniających bezpieczeństwo w miejscu pracy. Pracownik znajdujący się pod wpływem alkoholu jest bardziej podatny na błędy, które mogą prowadzić do poważnych wypadków zagrażających nie tylko jemu, ale też innym osobom. Alkohol obniża sprawność psychofizyczną, zaburza koncentrację i refleks, co w środowisku pracy może mieć tragiczne konsekwencje.
Nietrzeźwi pracownicy stwarzają również ryzyko uszkodzenia maszyn, narzędzi czy produktów, a to prowadzi do strat finansowych firmy. Dodatkowe koszty ponoszone są także w przypadku leczenia poszkodowanych lub napraw szkód wyrządzonych pod wpływem alkoholu. Regularna kontrola trzeźwości w pracy pomaga z tym zagrożeniem skutecznie zapobiegać.
Warto również podkreślić, że na pracodawcy spoczywa prawny obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a kontrola trzeźwości w zakładzie pracy jest jednym ze sposobów jego realizacji. Dodatkową korzyścią jest podniesienie jakości pracy – trzeźwi pracownicy pracują wydajniej, są bardziej skoncentrowani i rzadziej popełniają błędy.
Co grozi pracodawcy za dopuszczenie nietrzeźwych pracowników do pracy?
Dopuszczenie do pracy osoby znajdującej się pod wpływem alkoholu to poważne naruszenie przepisów BHP, które może mieć poważne konsekwencje również dla pracodawcy. Choć to pracownik ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za swój stan, pracodawca ma obowiązek zadbać o bezpieczeństwo w miejscu pracy – również reagować na przypadki nietrzeźwości.
Jeśli przełożony zignoruje ten obowiązek, może zostać ukarany grzywną za naruszenie przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. W razie wypadku spowodowanego przez nietrzeźwego pracownika firma może zostać zobowiązana do pokrycia kosztów szkód, a nawet – w określonych sytuacjach – pracodawca może ponieść odpowiedzialność karną, np. gdy świadomie dopuszczał do pracy osoby pod wpływem alkoholu.
Badanie alkomatem w pracy: podsumowanie
Kontrola trzeźwości w pracy to dziś nie tylko prawo, ale wręcz obowiązek pracodawcy, zwłaszcza gdy chodzi o zapewnienie bezpieczeństwa ludzi i ochronę mienia. Nowelizacja Kodeksu pracy z 2023 roku jasno reguluje zasady przeprowadzania badań alkomatem – zarówno prewencyjnych, jak i w przypadku podejrzenia nietrzeźwości.
Choć badanie trzeźwości budzi czasem kontrowersje, w rzeczywistości chroni wszystkich: pracowników przed wypadkami, a firmę przed stratami i odpowiedzialnością prawną. Dlatego warto znać przepisy, rozumieć procedury i traktować kontrolę trzeźwości jako element troski o bezpieczne środowisko pracy.
Zapoznaj się z innymi artykułami na naszej stronie:
Wzory CV
Szablony CV
Przykładowe CV
Koszt pracownika 2025: ile kosztuje pracownik?
Coaching co to? Jaka jest jego rola w biznesie?
Na czym polega podstawowy system czasu pracy?
Prokrastynacja – co to jest? Jak walczyć z prokrastynacją?
Czy w Polsce będzie obowiązywał 35 godzinny tydzień pracy?
Ile godzin ma etat? Sprawdź, ile godzin w miesiącu się pracuje!
Na czym polega system pracy weekendowej? Dla kogo taka forma?
Czym charakteryzuje się kontrakt menedżerski? Kiedy warto go zawrzeć?
E commerce co to? Wszystko, co musisz wiedzieć o handlu eletronicznym
Czym zajmuje się social media manager? Jak zacząć pracę w branży social media?
Jak wygląda praca w ruchu ciągłym? [Przykładowy harmonogram pracy w ruchu ciągłym]
System RCP: jak działa elektroniczna rejestracja czasu pracy? Jakie ma wady i zalety?
